دستورات بهداشتي قرآن در چهار محور است:
1. بهداشت تغذيه 2. بهداشت جسم 3. بهداشت مسائل جنسي 4. بهداشت روح
در اينجا به توضيح مختصر هر كدام ميپردازيم:
1. بهداشت تغذيه:
قرآن در مورد بهداشت غذايي مطالبي را عنوان ميكند از طرفي انسان را به خوردن غذاهاي پاكيزه دستور ميدهد و از جهتي از خوردن غذاهاي غيربهداشتي منع كرده است كه به سه دسته قابل دستهبندي است:
الف. دستور به اعتدال در غذا خوردن.
ب. تحريم غذاهاي غيربهداشتي و پر ضرر (خبائث)
ج. توصيه به غذاهاي بهداشتي و پر فائده (طيّبات)
توضيح:
الف. اعتدال:
قرآن يك قاعده و قانون كلي براي تغذيه ارائه ميدهد و ميفرمايد: «كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلاَ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاَيُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ» تجاوز از حد هر چيزي را اسراف ميگويند و اين مطلب در مورد تغذيه به معناي پر خوري ميآيد. البته اسراف كلمه جامعي است كه هرگونه زياده روي در كميّت و كيفيت و بيهودهگرايي و مانند آن را شامل ميشود. كه پرخوري و اسراف در تغذيه ضررهاي فراواني دارد و صاحب نظران در مورد آن، فراوان سخن راندهاند.174
ب. ممنوعيت غذاهاي غيربهداشتي (خبائث)
قرآن در آياتي انسان را از خوردن غذاهاي غيربهداشتي و خبيث باز ميدارد: «إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ...»175
قرآن كريم در آياتي انسان را از خوردن مردار، منع كرده است كه در بررسي پزشكان در مورد حكمت ممنوعيت استفاده از مردار به مطالبي رسيدهاند از جمله اينكه دستگاه گوارش نميتواند از مردار، خون سالم و زنده بسازد به علاوه مردار كانوني از انواع ميكروبها ميباشد.176
همچنين قرآن از خوردن خون منع كرده است كه مسالهي خوردن خون، در بيان اقوام و ملل جهان سابقهاي طولاني داشته است و همچنين در دوران جاهليت نيز از آن استفاده ميكردند. استفاده از خون، هم تاثيرات اخلاقي مثل سنگ دلي را به دنبال دارد177 و همچنين به گفتة پزشكان تركيبات خون بسيار دير هضم است و يا به سختي جذب رودهها ميشود.178
و نيز قرآن در آياتي از خوردن گوشت خوك منع كرده در بررسي و پژوهش صاحب نظران درباره حرمت گوشت خوك به حكمتهایي رسيدهاند از جمله مبتلا شدن به كرم كدوي خوك و بيماري ترشينوز اسهال خوني و... كه در كتابهايي كه به اين موضوع پرداختهاند به طور مفصل توضيح داده شده است.179
و باز قرآن در آياتي نوشيدن شراب را حرام اعلام كرده و ميفرمايد:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلاَمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»؛180 اي كساني كه ايمان آوردهايد! شراب و قمار و بتها و چوبهاي شرطبندي فقط پليدند [و] از كار شيطانند؛ پس، از آن[ها] دوري كنيد، باشد كه شما رستگار شويد.
حرمت و نجات شراب و مسكرات از چند جهت قابل بررسي است و در روايات و سخنان متخصصان علوم پزشكي مطالب مختلفي در مورد ضررهاي معنوي، اجتماعي و بهداشتي آن گفته شده است. گذشته از ضررهاي معنوي و اجتماعي بسياري از صاحبنظران، در مورد ضررهاي بهداشتي شراب مطلب و كتاب نوشتهاند و تاثيرات آن را بر دستگاه عصبي، دستگاه گوارش، بيماريهاي قلبي و همچنين نارساييهاي خوني، فعاليتهاي جنسي و تاثير آن را بر سرطان و بيماريهاي رواني بررسي كردهاند و مطالب بهداشتي حائز اهميتي را بر شمردهاند.181
ج. توصيهي قرآن به غذاهاي طيّب و بهداشتي
قرآن كريم از جهتي انسان را از غذاهاي خبيث و غيربهداشتي منع ميكند و از جهتي مردم را به سوي غذاهايي كه برايشان پاك و مفيد (طيّب) بوده و سلامتي و بهداشت آنها را تأمين ميكند دعوت ميكند.
در اين جا به برخي از آنها اشاره ميكنيم:
1. شير مادر: شير مادر از لحاظ بهداشتي بيشتر مورد اعتماد است و به ميكروبهاي خارجي آلوده نميگردد به خلاف غذاهاي ديگر كودك كه ممكن است در اثر تماس با ظرفها و دستها، به ميكروب آلوده گردند و همچنين ديگر فوائدمانند ارزش غذايي شير مادر و... بر شمردهاند.182
قرآن كريم ميفرمايد:
«وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ»؛183 و مادران، فرزندانشان را دو سال كامل، شير ميدهند.
2. گوشت چهارپايان: قرآن كريم در اين باره ميفرمايد:
«وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ»؛184 و دامها را براي شما آفريدشان، در حالي كه در آنها، (وسيله) پوششي و سودهاي (ديگر) است؛ و از (گوشت) آنها ميخوريد.
در اسلام نخوردن گوشت، بيشتر از چهل روز، مكروه است زيرا كه در گوشت بسياري از مواد و عناصر مورد نياز بدن، موجود است كه در تقويت بنيه سهم بسزايي دارد.185
3. زيتون: نام زيتون شش مرتبه در قرآن آمده.186 زيتون داراي ارزش غذايي قابل توجهي است كه موادي مانند چربي، پروتئين، كلسيم، آهن و فسفات را در خود دارد؛ همچنين از نظر ويتامينهاي A و D و B كمپلكس بسيار غني است.187
4. خرما: در قرآن نام بسياري از ميوهها آمده، ولي نام نخل، بيش از همه تكرار شده است. اگر به دستاوردهاي پزشكي امروز و فوائد بهداشتي خرما واقف شويم به حكمت اهتمام قرآن به اين منبع غذايي پي خواهيم برد.188 در آيهي 23 سورهي مريم به طور صريح آمده است كه خداوند غذاي مريم را به هنگام تولد نوزاد، رطب قرار داد كه مفسران استفاده كردهاند از بهترين غذاها براي زمان بعد از وضع حمل، رطب (خرماي تازه) ميباشد.189
5. انگور: قرآن ميفرمايد: «فَأَنشَأْنَا لَكُم بِهِ جَنَّاتٍ مِن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ لَّكُمْ فِيهَا فَوَاكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ»؛190 پس به وسيله آن بوستانهايي از درختان خرما و انگورها براي شما پديد آورديم، كه در آنها ميوههاي فراوان براي شماست؛ و از آنها ميخوريد.
به گفته دانشمندان غذاشناس «انگور» علاوه بر اينكه از نظر خواص، يك غذاي كامل محسوب ميشود و مواد غذايي آن نزديك به شير مادر است در برابر گوشت در بدن حرارت ايجاد ميكند و مواد قندي مفيدي در آن است و مثل يك داروخانهي طبيعي است كه خون را تصيفه ميكند و رماتيسم را دفع ميكند و فوائد ديگر كه براي آن برشمردهاند.191
5. عسل: قرآن عسل را مايه شفا معرفي ميكند و ميفرمايد:
«يَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ»؛ (نحل / 68 ـ 69)
از شكمهايشان نوشيدني (= عسل) بيرون ميآيد كه رنگهايش متفاوت [و] در آن براي مردم درماني است؛
بسياري از صاحبنظران مفسران و پزشكان در مورد اهميت غذايي و داروئي (شفابخشي) عسل سخن گفته و بر قرآن آفرين گفتهاند كه آن را «شفا» خوانده است.
اينك به طور خلاصه اشاراتي به آنها ميكنيم:
الف. عسل داراي بيش از 70 ماده مختلف است كه براي بدن بسيار مفيد است.
ب. عسل خاصيت ضد ميكروبي و ضدعفوني دارد و ميكروبها قادر به حيات در عسل نيستند.
ج. عسل براي كودكان، هم يك ماده غذايي، و هم يك داروي ارزشمند است.
د. عسل در پيشگيري از عوارض تابش انواع اشعه و سرطان نقش بسزايي دارد.
اما كاربرد درماني عسل
1. عسل در درمان بيماريهاي پوستي بويژه جوشهاي چركي و زخمهاي كهنه و عفوني موثر است.
2. عسل تاثيرات نيكويي بر بيماريهاي گوارشي دارد.
3. عسل در درمان بيماريهاي تنفسي مثل بيماري سل، سياه سرفه و التهاب ريه نقش موثر دارد.
4. عسل از قديم الايام در درمان بيماريهاي چشم به كار برده ميشد.
همچنين عسل در بيماريهاي زنان و زايمان و بيماريهاي گوش، حلق و بيني و بيماريهاي قلبي و كليه و دستگاه عصبي موثر است كه صاحبنظران به طور مفصل به تشريح آنها پرداختهاند.192
تذكر: البته اين خواص عسل به صورت نوعي است و براي كاربردهاي پزشكي آن بايد به شرايط افراد توجه شود و زير نظر پزشك مصرف گردد. چون گاهي براي يك فرد خاص كه بيماري دارد مناسب نيست.
2. بهداشت جسم:
در برخي از آيات قرآن اشارتي به بهداشت جسم شده است كه اينگونه دستورات علاوه بر جنبهي تقرب و پاكي و لطافت روح، حاوي نكات بهداشتي فراواني نيز ميباشد كه بر بهداشت بدن و جسم نيز تاثير گذار است كه برخي از آن دستورات عبارتند از: وضو، غسل، طهارت لباس و پاكيزگي محيط زيست و...
وضو: (مائده / 6) نماز در اسلام جايگاه ويژهاي دارد كه مقدمات آن از جمله وضو گرفتن يا غسل كردن مثل غسل جنابت، و پاك كردن بدن و لباس از نجاسات و همچنين پاكي مكان نمازگزار و... موجب رعايت بهداشت شخصي ميشود.
برخي از مفسرين مينويسند: وضو از نظر بهداشتي و شستن صورت و دستها، پنج بار و يا حداقل سه بار در شبانه روز اثر قابل ملاحظهاي در نظافت بدن دارد.193 كه البته صاحبنظران فوائد بهداشتي ديگري نيز براي آن برشمردهاند.194
غسل: (مائده / 6) غسل هم مانند وضو، داراي دو جنبه (بهداشتي و عبادي) ميباشد كه قرآن و سنت به آن دستور ميدهد.
در مورد غسل جنابت روايتي از امام رضا(ع) وارد شده كه حضرت فرمودند:
علت غسل جنابت نظافت است و آدمي خود را از كثافات كه به او رسيده پاكيزه كند و ساير بدن را پاك گرداند زيرا مني از تمام بدن بيرون ميآيد از اين رو لازم است كه تمام بدن را پاكيزه كند.195
كه البته متخصصان علوم پزشكي هم به اين نتيجه رسيدهاند كه خارج شدن مني، يك عمل موضعي نيست (مانند بول و ساير زوايد كه لازم باشد فقط همان موضع شستشو شود)
به دليل اينكه اثر آن در تمام بدن آشكار ميگردد و تمام سلولهاي تن به دنبال خروج آن، در يك حالت سستي مخصوص فرو ميروند.196 البته غسل حاوي برخي مطالب بهداشتي ديگر نيز هست كه صاحب نظران به آن اشاره كردهاند.197
3. طهارت لباس: قرآن ميفرمايد: «وثيا بك و طهر»198 پاكيزگي لباس يكي از خواستههاي طبيعي انسان است كه اسلام نيز بر آن تاكيد كرده است البته در مورد اينكه مقصود از آيهي فوق (طهارت لباس) چيست نظريههاي مختلفي مطرح است كه پرداختن به آنها ما را از بحث خارج ميكند.
4. پاكيزگي و بهداشت محيط زيست: قرآن ميفرمايد:
«وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ»؛ و خانه مرا براي طواف كنندگان و (به نماز) ايستادگان و ركوع كنندگان سجدهگر پاك و پاكيزه كن.
در اين باره يكي از پزشكان مينويسد: اين آيه بر لزوم پاكيزگي محيط زيست به ويژه مساجد اشاره و تأكيد دارد و يكي از شروط صحت نماز، اقامهي آن در محلي پاكيزه و دور از نجاسات است.199
3. بهداشت مسائل جنسي:
محور ديگري كه قرآن در مورد آن داراي دستورات بهداشتي است مسائل جنسي ميباشد.
قرآن در زمينهي بهداشت مسائل جنسي، موضوعاتي را طرح مينمايد از جمله:
1. ممنوعيت آميزش با زنان در حالت عادت ماهيانه؛
2. ممنوعيت زنا؛
3. ممنوعيت هم جنس بازي (لواط)؛
4. ممنوعيت خودارضايي (استمناء)؛
در اينجا به اشاراتي در مورد اين مسائل اكتفا ميكنيم و بحثهاي مفصلتر را به مطالعهي منابع پيشنهادي واگذار ميكنيم.
1. ممنوعيت آميزش با زنان در حالت عادت ماهيانه:
قرآن كريم ميفرمايد:
«يَسْأَلُونَكَ عَنِ المَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذيً فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ وَلاَ تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّي يَطْهُرْنَ»؛200
و از تو، در باره عادت ماهانه [زنان] ميپرسند، بگو: «آن رنجي است؛ از اين رو در عادت ماهانه، از زنان كنارهگيري كنيد، و با آنان نزديكي ننماييد، تا پاك شوند.
يكي از حكمتهاي اين دستور الهي، مصون ماندن از بيماري هاست كه پزشكان مطالب زيادي در اين زمينه نوشتهاند.201
2. ممنوعيت زنا:
كه در قرآن كريم از آن به عنوان «فاحشه» عمل زشت ياد شده است و براي پيشگيري از اين عمل دستور به ازدواج داده و همچنين رعايت حجاب زنان و كوتاه كردن نگاه مردان و زنان در اين راستا است. قرآن ميفرمايد:
«وَلاَ تَقْرَبُوا الزِّنَي إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلاً»؛202
و نزديك زنا نشويد؛ [چرا] كه آن، زشتكاري است، و بد راهي است.
كه در مورد بيماريهاي مختلف آميزش صاحبنظران مطالبي را عنوان كردهاند و به طور مفصل بحث كردهاند.203
3. ممنوعيت هم جنس بازي (لواط):
قرآن دراين مورد در آيات 165 و 166 شعراء و 81 اعراف و 29 عنكبوت صحبت كرده و در چند مورد، داستان قوم لوط را بيان كرده و در ضمن آن اين عمل را سرزنش كرده و ممنوع اعلام ميدارد.
اين عمل عوارض و ضررهاي بهداشتي متعددي (از جمله: سيفليس، سوزاك، آتشك، گرانولوم آميزشي و سست شدن عضلات مقعد و... دارد.204
4. ممنوعيت استمناء:
استمناء يعني اينكه كسي كاري كند كه از خودش مني بيرون آيد اين عمل در اسلام ممنوع و حرام شمرده شده و قرآن در سورههاي (مومنون / 5 ـ 7 و مُعارج / 29 ـ 31) به آن پرداخته است.
متخصصان علوم پزشكي و صاحبنظران در مورد آثار زيانبار فراوان اين عمل زشت سخن گفتهاند و اثرات آن را در حوزههاي مختلف رواني و اخلاقي ـ اجتماعي ـ جسمي و ... بررسي كردهاند.205
4. بهداشت روان و روح:
محور ديگري كه قرآن كريم در مورد آن داراي دستورات بهداشتي ارزشمندي است محور بهداشت روان ميباشد:
در اين زمينه نيز صاحبنظران و انديشمندان علوم قرآني قلم فرسايي نمودهاند و از ديد قرآن و تاثير شفابخشي آن سخن راندهاند كه باز براي طولاني نشدن مطلب اشاراتي در اين زمينه مينمائيم.
اضطراب و دلهره و دلواپسي و احساس ناتواني و بيكفايتي فرد براي تعبير و تفسير حوادث موضوع نگران كننده و مهمي است كه براساس تحقيقات جديد اختلالات اضطرابي از شايعترين اختلالات روانپزشكي است.206
در اينجا به ذكر برخي از راهكارهاي قرآن در به وجود آمدن آرامش دروني و باز دارندهي اختلالات خفيف رواني ميپردازيم:
1. توكل: كه عبارت است از اعتماد به خدا در انجام كار و واگذاري امور به او؛ به طوري كه فعاليت شخصي و تعادل رواني را افزايش داده و از اضطراب نرسيدن به هدف باز دارد. اين اعتقاد حالتي را در مشخص به وجود ميآورد كه موجب ميشود فرد در تمام حالات و رفتار خويش حضور پروردگار را در نظر گرفته و در اين حضور احساس قدرت و توانمندي ميكند207 كه قرآن هم بر اين مسئله در آيات مختلف تاكيد ميكند.208 از جمله:
«فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَي اللّهِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ»؛ پس بر خدا توكّل كن؛ چرا كه خدا توكّل كنندگان را دوست ميدارد.
2. ايمان: از آثار مطلوب ايمان به خدا (سكينه) است؛ آرامشي كه موجب سكون نفس، ثبات قلب و ثبات عزم و اراده شده و مانع راهيابي هرگونه اضطراب در انسان ميشود.209
قرآن كريم ميفرمايد:
«هُوَ الَّذِي أَنزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ»؛210
او كسي است كه آرامش را در دلهاي مؤمنان فرو فرستاد.
3. ذكر و ياد خدا: قرآن كريم ميفرمايد:
«أَلاَ بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»؛211
آگاه باشيد، كه تنها با ياد خدا دلها آرامش مييابد!
كه البته منظور از ذكر خدا ذكر زباني و فكر و قلبي و ترك گناه و... ميباشد كه ياد خداوند در آرامش و بهداشت روان بسيار موثر است.
4. صبر: يكي از اساسيترين روشهاي مقابله با استرس و عوارض ناشي از آن صبر ميباشد. قرآن كريم ميفرمايد:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَبْرِ وَالصَّلاَةِ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ»؛212
اي كساني كه ايمان آوردهايد! بوسيله شكيبايي و نماز، ياري جوييد؛ [چرا] كه خدا با شكيبايان است.
5. توبه و استغفار: يكي از عوامل اضطرابزا احساس گناه است كه تا حد زيادي تعادل روان انسان را به هم ميزند كه راهكار قرآن در برخورد با اين مسئله توبه و توجه به رحمت وسيع پروردگار است.
قرآن كريم ميفرمايد:
«إِلَّا مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلاَ يُظْلَمُونَ شَيْئاً»؛213
مگر كساني كه توبه كنند، و ايمان آورند، و [كار] شايسته انجام دهند؛ پس اينان داخل بهشت ميشوند، و هيچ ستمي بر آنان نخواهد شد.
و در آيهي ديگر ميفرمايد:
«يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَي أَنفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِن رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً»؛
البته راهكارهايي كه قرآن فرا سوي بشر قرار ميدهد كه بهداشت روان او را تضمين ميكند بسيار زياد است كه ذكر همهي آنها در اين مجال نميگنجد.
پاورقي:
174 . طب در قرآن، ص 138 ـ 140.
175 . بقره / 173 و نحل / 115 و مائده / 3 و انعام / 145.
176 . تفسير نمونه، ج 1، ص 585 و طب در قرآن، ص 142.
177 . طب در قرآن، ص 144 و 145.
178 . طب در قرآن، ص 145.
179 . پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج 2، ص 320.
180 . مائده / 90 ـ 91.
181 . پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج 2، ص 331.
182 . آئين تربيت، ص 69 و طب در قرآن، ص 107 ـ 108.
183 . بقره / 233.
184 . نحل / 5.
185 . فلسفه احكام، ج 1، ص 317.
186 . نحل / 11، نور / 35، عبس / 29، تين / 1، انعام / 99 و 141 و يكبار در سورهي مومنون آيهي 20 اشاره غيرمستقيم به درختي شده كه روغن ميدهد و در كوه سينا ميرويد.
187 . طب در قرآن، ص 168.
188 . طب در قرآن، ص 169.
189 . تفسير نمونه، ج 13، ص 46.
190 . مومنون / 19.
191 . تفسير نمونه، ج 26، ص 48 و ج 1، ص 175.
192 . پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج 2، ص 406 ـ 417.
193 . تفسير نمونه، ج 4، ص 291.
194 . پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج 2، ص 348، فلسفة احكام، ص 232 و 235.
195 . پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج 2، ص 360 و فلسفه احكام، ص 259.
196 . تفسير نمونه، ج 4، ص 292 ـ 294.
197 . فلسفة احكام، ص 260.
198 . مدثر / 4.
199 . طب در قرآن، ص 131.
200 . بقره / 222.
201 . پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج 2، ص 370 ـ 371 و...
202 . اسراء / 32، فرقان / 68، ممتحنه / 12، نور 2 ـ 3 كه به عبارات مختلف از زنا نهي ميكند.
203 . پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج 2، ص 379.
204 . پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج2، ص 389.
205 . پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج 2، ص 392.
206 . اسلام و بهداشت روان، ج 2، ص 213.
207 . همان، ص 132.
208 . ر.ك: المعجم المفهرس واژهي. (وكل)
209 . اسلام و بهداشت روان، ج 2، ص 217.
210 . فتح / 4.
211 . رعد / 28.
212 . بقره / 153.
213 . مريم / 60.